Roostervormen

Inleiding

In de praktijk ziet men vele varianten roostervormen en werktijden. Deze kunnen afhankelijk zijn van de specifieke werkzaamheden binnen sectoren of van seizoenen. Er bestaan ook verschillende technieken om roosters te maken. Elk type heeft zijn eigen specifieke voor- en nadelen. De meest voorkomende roostertypen zijn cyclische collectieve roosters (verticale roosters) en repeterende of flexibele individuele roosters. De laatste jaren zijn de flexibele individuele roostervormen sterk in opkomst met als voorbeeld het volledig zelfroosteren. Het is afhankelijk van de situatie welke roostervorm het best gehanteerd kan worden.

Verticale cyclische collectieve roosters

Een cyclisch rooster is een rooster dat zich periodiek herhaald en waarbij elke medewerker
hetzelfde dienstenpatroon volgt. Over de cyclusperiode krijgt iedere medewerker dus de (verschillende) diensten in dezelfde volgorde. Een rooster hoeft dus maar een keer te worden ontworpen, waarna het vervolgens voor langere tijd kan gelden. Wel moet het rooster worden aangepast op bijvoorbeeld feestdagen, waar de bezettingsbehoefte kan afwijken.
In een verticaal rooster doorloopt iedere medewerker in een aantal weken hetzelfde dienstenpatroon. Het rooster herhaalt zichzelf voortdurend. Na één cyclus heeft iedere medewerker evenveel uren gewerkt. In de meeste gevallen is dat het aantal uren dat de (fulltime) medewerker volgens zijn contract moet werken. In een verticaal rooster met een cyclus van 10 weken wordt bijvoorbeeld 10 x 36 uur = 360 uur gewerkt.
Een verticaal rooster wordt doorlopen door evenveel medewerkers als de lengte van het rooster in weken. in dit geval dus door zes medewerkers of zes ploegjes van medewerkers. Iedere medewerker start op een andere week in het rooster en doorloopt vanaf dat punt het rooster. De laatste week sluit aan op de eerste week. Bij het ontwerp van een verticaal rooster is het de kunst dat in verticale richting de diensten die per dag nodig zijn in het rooster voorkomen, terwijl horizontaal een roosterregel ontstaat die binnen de grenzen van de wet- en regelgeving past en waarin en rekening is gehouden met sociale en gezondheidskundige aspecten.
Voor- en nadelen
Verticale roosters brengen diverse voordelen niet zich mee. Een sociaal voordeel is dat de voorspelbaarheid van een dergelijk rooster groot is. Het rooster ligt namelijk in principe voor langere tijd vast. Het rooster gaat echter uit van een constante capaciteitsvraag. Wanneer de werkelijke capaciteitsvraag niet constant is, zijn voortdurend (incidentele) bijstellingen van het rooster nodig. De voorspelbaarheid is in die situatie slechts schijn. Een bedrijfsmatig voordeel is dat er relatief weinig tijd gaat zitten in het roosterontwerp doordat hetzelfde rooster steeds opnieuw wordt gebruikt. Verticale roosters brengen echter ook belangrijke nadelen met zich mee. Omdat iedereen hetzelfde rooster doorloopt, kan geen rekening worden gehouden met individuele wensen van medewerkers of met verschillen in contractomvang. Met (incidentele) wensen van medewerkers kan alleen worden omgegaan door af en toe onderling diensten. te ruilen. De kans op overtredingen van de wet- en regelgeving is dan meestal groot. Maar ook bedrijfsmatig is een verticaal rooster niet ideaal. Iedere week wordt namelijk dezelfde hoeveelheid diensten ingezet. De hoeveelheid verlof, ziekte en cursus is echter niet iedere week gelijk. De diensten die overblijven om het werk in te vernchten verschilt daardoor per week. De ene dag zal er daardoor sprake zijn van onderbezetting en, de andere dag van overbezetting.

Aspecten Deels cyclisch Volledig cyclisch
Individueel maatwerk In beperkte mate Niet
Ruimte voor losse wensen In beperkte mate Niet of via dienstruil
Evenredige verdeling diensten Onderdelen Ja
Handhaving regelgeving Mogelijk Goed mogelijk
Toepassen ergonomische principes Verschillend per risico Verschillend per risico
Overzichtelijkheid en regelmaat Redelijk Goed
Planningsgemak Redelijk Hoog
Werkbaar bij variabele bezettingseisen Matig Slecht
Werkbaar met verschillende arbeidscontract Gelijkvormige contracten nodig Gelijkvormige contracten nodig

 

Ploegendiensten

Ploegendiensten is een roostermethodiek waarbij in een periode van 24 uur sprake is van twee of meer elkaar afwisselende ploegen bestaande uit meerdere medewerkers met dezelfde diensten. Voorwaarde voor het ontwerpen van een cyclisch rooster is een constante bezettingsbehoefte op weekbasis. De medewerkers moeten bovendien allemaal een gelijke gemiddelde arbeidsduur hebben. Voordeel van een dergelijk rooster boven elk ander type is de grote regelmaat en voorspelbaarheid en eerlijke verdeling van de (verschillende) soorten diensten over de medewerkers. Nadeel is dat er geen rekening kan worden gehouden met individuele wensen, behalve door middel van het ruilen van diensten. Omdat het rooster echter zo goed voorspelbaar is, hoeft dat nadeel niet zo groot te zijn. Medewerkers kunnen bij het plannen van hun sociale activiteiten immers goed rekening houden met het rooster.

De volgende hoofdgroepen van ploegendiensten zijn daarbij te onderscheiden:

Tweeploegendienst (discontinu)

Meestal is dat een ochtendploeg en een middagploeg waarbij ‘s nachts en in het weekeinde er geen arbeid wordt verricht. In tweeploegendienst wordt bijvoorbeeld door de ene ploeg de ene week gewerkt van ’s ochtends vroeg tot ’s middags, en de andere week van ’s middags tot in de (late) avond. De andere ploeg neemt het werk over van de eerste ploeg, en de week daarna worden de diensten omgedraaid. Uitgaande van een individuele arbeidstijd van 36 of 40 uur kan een bedrijfstijd van ongeveer 8o uur worden gehaald. De werktijden in het ploegenrooster kunnen er als volgt uitzien:

  • Ochtendploeg 07.00 – 15.30 uur (8 uur dienst met half uur pauze)
  • Avondploeg 15.30 – 24.00 uur (8 uur dienst met half uur pauze)

 

Drieploegendienst (semicontinu)

Hierbij is het gebruikelijk dat een ochtend, middag, en een nachtploeg elkaar wekelijks af- wisselen. Er wordt door het geproduceerd van zondagnacht tot en met vrijdagnacht. Of van maandagochtend tot en met vrijdagnacht. De bedrijfstijd bedraagt ongeveer 40 uur per week.
Er zijn in de drie-ploegendienst twee roosters mogelijk: voor- en achterwaarts roterend. In het voorwaarts roterende rooster werkt men in week 1 in de vroege dienst, in week 2 de late dienst en in week 3 in de nachtdienst. In week 4 begint men weer opnieuw. Het achterwaarts roterende rooster is de volgorde nacht, laat, vroeg.
Een voorbeeld van de werktijden is:

  • Ochtend 06.00 – 15.00 uur
  • Middag 15.00 – 23.00 uur
  • Avond 23.00 – 7.00 uur

 

Vier- of vijfploegendienst (volcontinu)

In volcontinubedrijven (raffinaderijen. procesindustrie. ziekenhuizen, politie) wordt de arbeid niet onderbroken. Het werk gaat 24 uur per dag, 7 dagen per week onafgebroken door. Vroeger kenden de meeste volcontinubedrijven een vierploegendienst. Hierbij realiseerden vier ploegen de wekelijkse bedrijfstijd van 168 uur. Het werk werd uitgevoerd door een ochtend, een middag en een nachtploeg: de vierde ploeg was vrij. Volgens het rooster werkten de ploegenwerkers 168/4=- 42 uur per week. Om toch aan een veertigurig werkweek te komen kregen de ploegwerkers roostervrije dagen.

Omdat een vierploegendienst fysiek erg zwaar is en er door arbeidstijdverkorting ruimte is gekomen voor contracten die minder dan 40 uur in de week omvatten, zijn veel bedrijven overgestapt naar een vijfploegendienst. Hierbij doen steeds drie ploegen het werk en zijn twee ploegen vrij. De gemiddelde arbeidsduur per week in een ploegendienst is 33.6 uur. Het vijf-ploegendienstrooster kent enorm veel varianten. Uitgaande van een achturige werkdag werken de medewerkers 60% en zijn ze 40% vrij. Een voorbeeld hiervan is drie nachtdiensten, twee dagen vrij, drie late diensten, twee dagen vrij, drie vroege diensten, twee dagen vrij. Een ander voorbeeld is twee vroege, twee late en twee nachtdiensten gevolgd door vier vrije dagen. Op deze wijze zijn er nog veel meer roosters te noemen. Ook de begin- en eindtijden van de diensten kunnen variëren, meestal begint de vroege dienst om 7.00, de late dienst om 15.00 en de nachtdienst om 23.00 maar er zijn ook bedrijven waar de diensten eerder of later beginnen.

Horizontale individuele roosters

Een flexibel persoonsgebonden rooster wordt voor een korte periode (bijvoorbeeld 4 weken)
gemaakt. Voordat de periode is afgelopen, wordt voor de daaropvolgende korte periode weer
een nieuw rooster gemaakt, met andere arbeids- en rusttijden. Iedere medewerker heeft elk rooster opnieuw een eigen, van andere medewerkers verschillend, rooster. Individuele roostering kan in iedere situatie worden toegepast. De voordelen zijn echter beperkt, terwijl er een groot aantal nadelen tegenover staan. Voordeel is dat er rekening kan worden gehouden met de verschillende fluctuaties in werkaanbod en de wensen van de medewerkers. Nadelen zijn, dat het roosteren een steeds weer terugkerend arbeidsintensief proces is, de roosters geen enkele regelmaat kennen en bovendien niet voorspelbaar zijn. Toch kan individuele roostering de oplossing zijn in een situatie, waar de vereiste bezetting sterk fluctueert, er een groot aantal verschillende arbeidscontracten is en de medewerkers heel verschillende wensen en eisen over het rooster hebben, die bovendien in de tijd niet constant zijn. In het volgende schema is een overzicht van de belangrijkste planningscondities van individuele roosters weergegeven.

Aspecten Korte periode Lange periode
Individueel maatwerk Hoge mate Hoge mate
Ruimte voor losse wensen Ja Ja (indien tijdig aangegeven)
Evenredige verdeling diensten Lastig Mogelijk
Handhaving regelgeving Lastig Mogelijk
Toepassen ergonomische principes Lastig Mogelijk
Overzichtelijkheid en regelmaat Slecht Goed
Planningsgemak Laag Hoog
Werkbaar bij variabele bezettingseisen Goed Redelijk
Werkbaar met verschillende arbeidscontract Goed Goed

Horizontaal repeterend

Horizontale repeterende roosters komen tegemoet aan een aantal nadelen van de verticale cyclische roosters. Net als verticale roosters herhalen horizontale roosters zichzelf voortdurend. Per medewerker van de roostereenheid wordt een individueel rooster gemaakt, dat zich vervolgens periode op periode in dezelfde vorm herhaalt. In dit dienstenpatroon kunnen structurele (terugkerende) wensen van medewerkers worden verwerkt. Ook kan het aantal diensten in het dienstenpatroon aansluiten bij de contractomvang. De roosters worden op die manier persoongebonden. Daardoor wordt de tijd die met het roosteren gemoeid is verminderd, terwijl de voorspelbaarheid van het rooster voor de betrokken individuele werknemer toeneemt. Voorwaarde voor het maken van repeterende roosters is, dat de bezettingsbehoefte gedurende de week constant is. Vaste wensen van medewerkers kunnen worden gehonoreerd en er kan worden geroosterd met verschillende arbeidsuren per medewerker. In het volgende schema is een overzicht van de belangrijkste planningscondities van individuele roosters weergegeven.

Aspecten Deels repeterend Volledig repeterend
Individueel maatwerk Hoge mate Hoge mate
Ruimte voor losse wensen In beperkte mate Niet/ via dienstruil
Evenredige verdeling diensten Mogelijk Mogelijk
Handhaving regelgeving Mogelijk Goed mogelijk
Toepassen ergonomische principes Mogelijk Goed mogelijk
Overzichtelijkheid en regelmaat Redelijk Goed
Planningsgemak Behoorlijk Goed
Werkbaar bij variabele bezettingseisen Matig Slecht
Werkbaar met verschillende arbeidscontract Goed Goed

 

Verdeling lusten en lasten

Wanneer gekozen wordt voor een systeem. met individuele roosters is het erg belangrijk van tevoren afspraken te maken over welke diensten evenredig over alle medewerkers worden verdeeld en welke individuele toewijzingen van diensten mogelijk en gewenst zijn. Denk hierbij ook aan mogelijke verschillen in inkomen door een ongelijke toelage voor het werken op afwijkende tijden. Het vooraf vaststellen van een roosterkader of roosterbeleid in deze kan een belangrijke bijdrage leveren in een verdeling van de “lusten en lasten” in het rooster en de planning vereenvoudigen wanneer deze lusten en lasten in patronen in het rooster voor komen. De mate waarin een gelijke verdeling van lusten en lasten belangrijk wordt gevonden is mede bepalend voor de cycluslengte die nodig is.

Horizontaal flexibel

Bij horizontaal flexibele roosters wordt er nog meer persoonsgericht geroosterd en worden nog meer beperkingen losgelaten. Hoewel er meerdere varianten zijn van horizontaal flexibel komen de volgende varianten het meest voor:

  • Voorkeurs- of wensenrooster. Bij voorkeursroosters houdt de planner zoveel mogelijk rekening met de wensen van de werknemers. Dat kan door bepaalde werknemers in een groep te plaatsen, die alleen vroege diensten of juist voornamelijk late diensten draait. Maar het gebeurt ook door op individuele wensen diversiteit in werktijden uniformiteit in werktijden weinig zeggenschap veel zeggenschap in te spelen, zolang de roosteraar maar een rooster oplevert dat aan de bezettingseisen voldoet. Over het algemeen hebben voorkeursroosters een planningshorizon van een aantal weken tot een aantal maanden. In een jaar zijn er dus meerdere mogelijkheden voor werknemers om nieuwe wensen voor een volgende planperiode in te brengen.
  • Intekenrooster. Hierbij wordt door de werkgever een schema met diensten opgeleverd die nog niet op naam staan. Werknemers die aan de kwalitatieve eisen van een dienst voldoen, kunnen vervolgens op zo’n dienst inschrijven. Uiteindelijke bepaalt het systeem of de roosteraar wie welke diensten wanneer gaat werken, met als resultaat voor iedere werknemer een individueel rooster dat zoveel mogelijk is gebaseerd op de eerder door die werknemer aangegeven voorkeursdiensten. In het algemeen is hierbij sprake van een planningshorizon van een aantal weken, waardoor werknemers meerdere malen per jaar een keuze voor hun favoriete diensten en werkdagen maken. Een stap verder is dat de werknemer zelf alleen de gewenste werktijden aangeeft en dat een planner deze wensen probeert in te vullen op basis van de bezettingseisen. Dit wordt ook wel eenbeschikbaarheidsrooster genoemd

 

Zelfroosteren

Zelf of individueel roosteren is een roostervorm wat de laatste jaren sterker naar voren is gekomen. De kern van zelfroosteren is dat de medewerker zelfstandiger zijn eigen individuele rooster kan bepalen binnen de gestelde kaders. Individuele roosters worden meestal voor een periode van een aantal weken opgesteld. Na die periode worden nieuwe individuele roosters opgesteld met eventueel aangepaste bezettingseisen en/of andere individuele wensen. Dit geeft de flexibiliteit om snel te kunnen schakelen wat betreft de capaciteit om pieken en dalen op te vangen.

Structureel afwijkende werktijden

Hierbij wordt er telkens op dezelfde afwijkende werktijden gewerkt. Voorbeelden hiervan zijn bakkerij werkzaamheden die vroeg in de ochtend beginnen (voor 06.00 uur) en horeca werkzaamheden die in de avond, en op zaterdagen en zondagen worden verricht.

Zware werktijden

Van zware werktijden, zoals overwerk en seizoenwerk, is sprake als de medewerker langer moet werken dan de gebruikelijke werktijd door een tijdelijke of permanente vraag naar het te leveren product. Dit leidt ertoe dat er langer wordt gewerkt dan de contractuele arbeidsduur. Frequent voorkomende gebroken diensten zijn ook een vorm van zware werktijden: De rusturen worden uit de dienst gehaald, zodat de in werkdruk tijdens de werkuren hoog is. Voorbeeld is bijvoorbeeld werk met pieken tussen 06:00 en 10:00 uur en tussen 16:00 uur en 19:00 uur. In de tussenliggende uren hoeft de medewerker geen arbeid te verrichten.

Consignatiediensten

Dit zijn diensten waarbij werknemers kunnen worden opgeroepen om in onvoorziene gevallen werkzaamheden te verrichten. Voorbeelden hiervan zijn storingsmonteurs in de installatiebranche in de liftenbranche of bij industriële bedrijven en medewerkers van de helpdesk bij ICT-bedrijven. Van belang is dat het bij consignatie om onvoorziene situaties gaat en dat de oproep niet op de arbeidsplaats hoeft te worden afgewacht. Zowel werknemers in reguliere dagdiensten als werknemers in ploegendiensten kunnen consignatiediensten opgelegd krijgen.

Referenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s